1777-1778
JEAN III BERNOUILLI (1744-1807)

Zaledwie weszliśmy do ogrodu, spotkaliśmy się z opatem [Jackiem Rybińskim], który przechadzał się w towarzystwie księcia biskupa warmińskiego [Ignacego Krasickiego] i wojewody, hrabiego Ledóchowskiego. Zostałem mu zaraz przedstawiony i przez niego nader mile przyjęty. Jest to człowiek nadzwyczaj ujmujący i ugrzeczniony, już starszy z domu Rybiński. W mieście [Gdańsku], z którym żyje w najlepszej zgodzie, cieszy się wysokim poważaniem. Mówi bardzo dobrze po francusku, a przed piętnastoma laty odbył podróż pod przybranym nazwiskiem przez Holandię, Anglię, Francję i Niemcy.

31 października 1792
ppłk STANISŁAW FISZER (1769-1812)

O 12-tej pojechałem z tymże kapitanem [Niedermeierem] i z młodym Schuppeliusem koczem 4-ma końmi do klasztoru Oliwy, mila od Gdańska. Jest to rezydencja biskupa chełmińskiego [Karla von Hohenzollern-Hechingen], który oraz jest opatem oliwskim. Tu ogród w guście angielskim, w którym między innymi pięknościami jest kaskada i ulica długa i gęsta, w której stanąwszy widać w dalekiej perspektywie morze i na nim okręty.

Droga z miasta, aż do Oliwy przyozdobiona jest wciąż najpiękniejszymi ogrodami, domkami kupców gdańskich, gdzie w lecie sami mieszkają. Jedzie się przez przedmieście "die Langefuhr" [=Wrzeszcz], którego część należy takze do króla pruskiego.

Stąd pojechaliśmy jeszcze ćwierć milę dalej do austerii "Hohenwasser" [Hochwasser], gdzie na górze jest wystawiony budynek z drzewa, z którego widać także morze. [rozebrana w 1856 - na jej miejscu powstała wtedy willa].

1803
MICHAŁ WYSZKOWSKI (1770-1829)

Nie chcąc nic opuścić, co było godne widzenia w okolicy Gdańska, wybraliśmy się do oliwskiego klasztoru.

Tam gdzie Jan Kazimierz przed laty
Sławne zawierał traktaty,
Dziś w opuszczonej Oliwie
Mnichy mieszkają szczęśliwie [?!]

Kościół prócz starożytności nic więcej nie ma za sobą. Pokazywano nam nagrobek z czarnego marmuru Sobiesława [ufundowany w 1615]. Ołtarz z konch morskich [zapewne chodzi o ołtarz główny], wielkie i głośne organy i malowidła, które lubo mierne, wybornymi nazwać im się podobało.

Położenie Oliwy jest jedno z najpiękniejszych, ale sama prawie natura wszystko tam zrobiła, sztuka mało ja wsparła. W ogrodzie w końcu wysokiego szpaleru widać płynące okręty, ale ten ogród zaniedbany ma ubogą tylko ozdobę z drewnianego posągu Fryderyka i ledwie płynącej kaskady. Góry przyległe patrzą na morze, z ich wierzchołka otwiera się widok całego portu i miasta, ale te góry ledwie okrzesane, przykrą pochyłością odstręczają przychodniów.

1827
TADEUSZ KRĘPOWIECKI

...jadąc droga o mile od Gdańska przybywamy do wsi zwanej Oliwą.

Chcąc mieć w całej widowni te przyjemną okolicę wstąpiliśmy na górę Karlsberg [=Pachołek]. Jest ona objęta w ogrodzie, a droga do jej wierzchołka wokoło idąca jest przyjemna przechadzką; na szczycie odbywają się rozmaite zabawy. Stamtąd oko błądzi swobodnie po okolicach tej urozmaiconej krainy, widzi wysokie wieże Gdańska, port, morze, wzgórza, a pod sobą w położeniu krętym i lekko spadzistym Dolinę Przyjacielską [powinno być: Dolinę Radości = Freudental] i Dolinę Szwabską [powinno być: Dolinę Szwabego = Schwabental], zasypane murowanymi domami tworzącymi wieś Oliwę. Wieś ta dotyka drogi i ciągnie się aż do morza, lubo droga na parę tysięcy kroków oddalona jest od niego.

Wśród tych zabudowań jak ojciec wszystkich wznosi się klasztor Oliwy. Budowa jego obszerna lecz skromna obejmuje kościół, mieszkanie dla księży i pałac opata z ogrodem.

Słodko nam było znaleźć w tym miejscu zakrystiana [Ludwika] Ostrowskiego, Polaka. Syn jego [Franciszek Ostrowski] jest księdzem w tymże klasztorze. Widząc żwawego i czerstwego ojca spodziewaliśmy się, że syn jego jest jeszcze młody. Młoda wprawdzie miał postać i rzeźwość, gdyśmy go ujrzeli, ale nam powiedział, że już lat sześćdziesiąt kilka liczy, a włos jego siwy kazał dać wiarę słowom. Wewnętrzny skład kościoła, podobnie jak zewnętrzny, jest skromny: po bokach są kaplice i ołtarze, przed wielkim ołtarzem stoi trumna z czarnego marmuru na podstawie wykuta, ozdobnego kształtu. Jest to pomnik dla dobroczyńców kościoła tego. Pod nią, jak mówią, spoczywają zwłoki księcia Subisława, założyciela tego klasztoru

Na œcianach przed tymże ołtarzem w naturalnej wielkoœci odmalowani założyciele i dobroczyńcy koœcioła; i tak, po lewej stronie a prawej od ołtarza jest Subisław z podpisem: Ill. Princeps dux Pomeranorum Subislaus senior per R. D. abbatem Colbacensem baptisatur et hanc Olivam Cistercien ordinis Monachis ex dieto Colbacen monrio assumptis fundat. A. MCLXX. Dalej Samborius-Mistvinus Suantopolcus-Mistvinus ultimus. Steptianus uważani za założycieli; za dobroczyńców zaœ Przemysław II, Wacław, Łokietek, Waldemar margrabia brandeburski, mistrz Krzyżacki Winricus Kniprode, Kazimiera III i Zygmunt III. Rzecz osobliwsza, że mistrz krzyżacki znalazł się miedzy dobroczyńcami koœcioła Oliwskiego. Zwykle ci panowie byli nieprzyjaciółmi tego cokolwiek nie ich było.

W refektarzu większym jest poczet wyobrażeń opatów tego klasztoru. Najpierwszym był Dytmar [=Dithard] Kolbaceński, który w r. 1170 Subisława Xi [...] Oliwie, których opatem pierwszym był tenże Dytmar Kolbaceński. Między nimi jest kilkunastu Polaków, z których Dšbrowski był nawet zaszczycony paliuszem. Dawid Konarski zgromadził te obrazy o których wspomniałem, oraz inne przedstawiajšce spalenie koœcioła przez pogan, wymordowanie xięży; jego kosztem takze zrobiona jest trumna o której nadmieniłem. Dawid Konarski był z rzędu 41szym opatem, - z Kanonika Krakowskiego i Warmińskiego obrany 1589 r. umarł w 1616 r. dnia 17 Maja. Za staraniem Zygmunta IIIgo dostał infułę, i odtšd wszyscy opaci sš infułatami. Dzisiejszym jest X. Hohenzollern biskup warmiński.

Zdziwiła mnie trupia głowa wymalowana na obrazie wystawiajšcym opata Schleff, który .r. 1549 był obrany. Powiedziano mi, ii on czynił tajemne kroki do zniesienia klasztoru j przejœcia na luterskš wiarę. Zamach się wydał i on miał zostać œcięty.

Obok drzwi do tego refektarza w murze wstawiony kamień marmurowy czarny, obwiedziony białym marmurem w płaskorzeŸby, na wierzchu z takiegoż marmuru mitra, i róża zawiera złotemi głoskami następujšcy napis:

A. M. D. C.
PAX PERPBTIM DURATURA. Inter regnum Poloniae ac confederatos S. Caesar.m Mtem. et Ser.mm Elect.em Brandebenb.cu ex una Tum inter Regnum Sueciae ex altera parte Mediante Christi mi Regis Legato Ecclam . Regente S.Smo D. N. Alexandro VII Impe.um Rom.m Leopoldo I.mo Regnu Polae Casimiro IV.o CONCLUSA IN OLIVA, Sub Rmo Praesule Alexandro Kesowski 3 May ipso scilicet die. S. Alexandri Pontificis Anno quo Pax MoDo CLaret

W mniejszym refektarzu pokój oliwski byi zawierany. Dia zachowania pamlatki jego wymalowane byiy dwie złšczone dionie, z pomiedzy których wychodziła gałšzka oliwna: jedno ramie byio granatowe, a drugie czerwone; pod niemi godła wojenne i napis, z którego kilkanaœcie liter pozostało.
Na drugiej œcianie następujacy znajduję się napis:

OLIVA
Anagramma
VIOLA
Sanant non Violant Violae fecit Oliva
Languenti Patriae dum medecina fuit
Leniit, haut laesit: non punxit at unxit Oliva
Fructus non luctus flosculus illa dedit
Hinc oleum vitae dulcissima pharmae ab ista
Pax sumpsit viola quae violata fuit
Anno quo
paX MoDo CLaret [...]

Ogród nie jest okazały, w sposobie włoskim urządzony. Od pałacu idzie nadzwyczaj wysoki szpaler; podobnej wysokości drzew nigdy widzieć nie można u nas. Szpaler ten jest wyciągnięty w stronę morza. Kiedy kto stanie przed pałacem, oko doznaje pięknego złudzenia: zdaje się bowiem, jak gdyby szpaler w morze zachodził a przesuwające się okręty na tej szczupłej widowni wydają się jak postacie z czarnoksięskiej latarni.

Koœciół ten doznał nieszczęœliwych kolei, wystawiony będšc na łup pogan i Krzyżaków. Gdańszczanie nawet raz go zniszczyli. Roku 1224 27 wrzeœnia, uprowadzeni bracia przez pogan prusaków Pomezanami zwanych pomordowani zostali. Ci sami Pomezanie roku 1234 mszczšc się na Œwiętopełku, który pomagajšc Krzyżakom zbił ich nad rzekš Sirguna (dziœ Sorge), zniszczywszy kraj jego własny, gdy Gdańska dobyć nie mogli, Wpadli do Oliwy, kapłanów wymordowali i klasztor spalili; o czem następujšcy napis na tablicy w koœciele wspomina: Pruteni Warmienses (powinno być Pomesanienses) Olivam combuserunt, sex Laicos fratras sive Conversos cum altiis XXXIV miltibus, quos Dux Swantopolcus ad defensionem Monasterii reliquerat, igne et gladio miserabiliter interimerunt.

1844
AUGUST MAKSYMILIAN GRABOWSKI

Bardzo rano nazajutrz wyszedłem do Oliwy. Któryż Polak nie zna tego klasztoru, w którym znalazły koniec nasze klęski długoletnie od Szwedów? Któryż przechodzący około posagu Zygmunta III w Warszawie nie przypomni sobie, że tam zaprzysiągł on pacta conventa przedstawione mu przez posłów naszego narodu? Wielkie wspomnienia. Ów szum światowy sprawiony tam przez zawierających te umowy wynagrodzonym jest religii dzisiejszym milczeniem więcej niż uroczystym, przerażającym. Klasztor, jego mury ogromne są wielkimi pustkami. Cystersom nie wolno powiększać swojego zgromadzenia: dwóch tylko z nich do swojej śmierci bronią te mury od zapieczętowania [o ostatnich cystersach - por. relacje poniżej].
[...]
Klasztor zaś poważny, dwuwieżowy, długi i czysty stoi pod górą okrytą lasami; niegdyś zapewne i on sam był w lesie. Szkoda, że jest w dole, bo kościół powinien być jak najwyżej, powinien błyszczeć dla pobożnych; dzwon jego dalej byłby słyszalnym.

1856
JAN PAPŁOŃSKI (1819-1885)

Z okolic Gdańska słynnych swą pięknością na świat cały, najpowabniejszym jest Opactwo Oliwskie, a winno ono interesować publiczność polską [...]. I dziś jeszcze co niedziela w jednej, a największej kaplicy, Panny Maryi, opowiadanym jest Słowo Boże w języku polskim. [...]

Historia Opactwa wypisana jest w jego pomnikach, nagrobkach, malowidłach, portretach i na koniec w aktach klasztornych, które obecnie znajdują się w Archiwum gdańskim pod tytułem Olivensia.
[...]
Ostatni akt jest rozkaz gabinetowy z dnia 1 listopada r. 1772, którym klasztorowi dobra zabrane i tylko połowa dochodów na utrzymanie księży przeznaczoną została.

[...] Ostatnim z przyjętych do zakonu członkiem, który w Oliwie nowicjat odbywał, był ks. Wojciech Liskowski. Ostatnim opatem z zakonu cystersów był zmarły w r. 1782 ks. Hiacynt Rybiński. [...] W roku 1831 klasztor został zniesiony [...]. Przy zniesieniu klasztoru było jeszcze przy życiu pięciu cystersów: przeor [Jan] Blum, który żył jeszcze dwa lata i był proboszczem parafii oliwskiej, ojciec [Jacek] Durand, senior Franciszek Ostrowski, laik Ludwik Ostrowski, zmarły w 92 roku życia, i ojciec [Ludwik] Lamshoeft, ostatni z Mohikanów, zgasły z r. 1841. Dziś główna świątynia jest kościołem parafialnym katolickim, kościółek zaś św. Jakuba obrócono na ewangelicką świątynię.