Ph. Rothstein
ILUSTROWANY PRZEWODNIK PO GDAŃSKU I OKOLICY
Pamiątka z hotelu Scheerbarts
1894
(s. 65-70)

Polskie wydanie 30 dni "Millenium Media" Sp. z o.o., Gdańsk 2001
Polskie tłumaczenie wydane z zachowaniem szaty graficznej niemieckiego wydania z 1894 roku.
Tłumaczenie Sonia Tusk, Konsultacja Magdalena Kosmus

Okolice Gdańska
Nieopodal wspomnianej już malowniczo położonej Jaśkowej Doliny, do której dotrzeć można z Długiego Targu tramwajem konnym w przeciągu pół godziny, a z Dworca przy Bramie Wyżynnej koleją w 10 minut, znajdują się wzgórza - Zinglera i Królewskie. Można z nich podziwiać wspaniałe panoramy miasta, pól i morza. Stąd tylko 10 minut koleją do położonej dalej Oliwy.
[...]
Oliwa powstała w 1170 roku i stąd wysłano do Prus pierwszego misjonarza. W 1660 zawarto tu pokój między Polską a Szwecją, dzięki któremu arcyksiążę Brandenburgii stał się niezależnym władcą Prus Wschodnich. Mówi o tym tablica umieszczona w marmurowym portalu kościoła. Zachował się stół, na którym podpisywano akt pokojowy. Koniecznie warto zobaczyć stary kościół z wielkimi organami, licznymi ołtarzami i obrazami, który stoi w królewskim, kunsztownie założonym parku.

[...]
O ile już z klasztoru jest szeroki i piękny widok, to leżące nieopodal Wzgórze Pachołek (170 m [w rzeczywistości: ok. 100] nad poziom morza) z wieżą widokową (wstęp 10 fenigów) umożliwia obserwację wielu ciekawych punktów gdańskiej niziny wraz z morzem. Przebywał tu król Fryderyk Wilhelm III ze swą ukochaną małżonką Luizą, o czym mówią tablice pamiątkowe. Nazwę swą (Karlsberg) góra zawdzięcza imieniu biskupa warmińskiego i opata oliwskiego, Karola von Hohenzollern.
Z Oliwy prowadzą liczne leśne drogi spacerowe. Do Sopotu droga wiedzie obok zajazdu "Waldhäuschen" przez Dolinę Leśnego Młyna, albo drogą do Ludolphiny, skąd do willi na Stawowiu, a dalej do świemirowa, Karlikowa i Sopotu{...]. Do Wrzeszcza idziemy przez Złotą Karczmę, Matemblewo i Brętowo [...]. Godny polecenia jest spacer na Polanki, kiedyś własność bogatych gdańskich patrycjuszy, obecnie miejsce różnych fundacji; znajduje się tu Dom Sierot oraz Zakład dla Ubogich przepięknie położone.