OLIWA: NAZWA OLIWY I JEJ DZIELNIC: OPINIE I TEORIE
"...
Oliwa jest bodaj najciekawszą nazwą spośród nazw dzielnic Gdańska, więc poświęcimy jej więcej miejsca, idąc za artykułem Z. Brockiego pt. 0 nazwach dwóch gdańskich potoków, ,,Ziemia" 1967 s. 211-214. Wszystkie łacińskie, niemieckie i polskie zapisy źródłowe tej osady dadzą się odczytać jako Oliwa.
[...]
Nazwa Oliwa jest odosobniona. Powszechnie się sądzi, że nazwę nadali cystersi dla uczczenia Góry Oliwnej (łac. mons Olivarum) w Jerozolimie. Jednak cystersi nigdy nie mieli nic wspólnego z Górą Oliwną w Jerozolimie. Stąd należy przypuszczać, że dzisiejsza postać tej nazwy jest wtórna. Miejsce, na którym cystersi założyli klasztor musiało przecież mieć jakąś nazwę słowiańską, którą zakonnicy tytko upodobnili do (mons) Olivarum. Jaka to mogła być nazwa? Przypatrzmy się topografii Oliwy. Płynie przez nią rzeka zwana dziś Oliwskim Potokiem. Płynie ona przez Oliwskie Lasy pod Oliwą, następnie przez samą Oliwę, przez Jelitkowo i w środkowej części plaży jelitkowskiej wpada do Zatoki Gdańskiej. Ciek ten ma ok. 10 km długości.
Już Józef Staszewski rekonstruował na podstawie przekształconej postaci Oliwa pierwotną nazwę tej rzeki jako Olawa (Stasz 318). My rekonstruujemy ją jako *Oława. Nie jest to nazwa odosobniona. Na Śląsku płynie rzeka Oława, której etymologię w 1966 r. podał wrocławski onomasta Jozef Domański. Według niego nazwa Oława została utworzona z hydronimicznym formantem -awa od rzecz. *ol 'rodzaj piwa'.
[...]
Według J. Domańskiego pierwotne znaczenie nazwy rzecznej Oława to 'rzeka, której woda miała barwę piwa'. Od nazwy rzeki Oława powstała na śląsku nazwa miasta Oława, która ma m.in. zapisy typu Olewa 1201, dające się odczytać jako Oliwa. W wyżej przytoczonych zapisach naszej Oliwy też mamy zapis Oleva z 1312 r. A więc i śląską Oławę mogli Niemcy skojarzyć z (mons) Olivarum.
W naszej Oliwie było ciągłe osadnictwo od okresu brązu. Na pewno przed przybyciem cystersów była tu osada słowiańska, która miała nazwę topograficzną prymarną ponowioną *Oława od rzeki *Oławy. Zgodnie z regułą zakonną z 1118 r. cystersi mieli zakładać klasztory na pniu. Jednak, jak wykazał prof. Tadeusz Manteuffel, cystersi w Polsce wbrew tej regule zakładali klasztory na terenach już zasiedlonych i zagospodarowanych. Zresztą dokument z 1188 r. jest kopią z ok. 1230 r. W czasie powstania tej kopii nazwa Oliwa na pewno już była przez cystersów upowszechniona. Nie znamy oryginału dokumentu z 1188 r. Kto wie, czy nie było w nim nazwy *Oława, tj. - w pisowni łacińskiej - *Olava.
Nazwa rzeczna Oława może mieć i inne etymologie niż podana przez J. Domańskiego, Światowej sławy nasz językoznawca Jan Rozwadowski widział w niej praindoeuropejski pierwiastek *el- o znaczeniu 'wilgoć, wodnistość, śluzowatość, śliskość'. Ukraiński toponomasta Oleksandr Sylwestrowicz Strzyżak widzi w niej praindoeuropejski pierwiastek *al- o znaczeniu 'biały'.
[...]
Podsumowując nasze wnioski, uznamy, że Oliwa jest zadideowaną przez cystersów do (mons) Olivarum starą słowiańską nazwą topograficzną prymarną, ponowioną od rzeki *Oławy.
Mówiąc inaczej: ponowioną od rzeki *Oławy nazwę miejscową *Oława skojarzono z podobnie brzmiącą nazwą (mons) Olivarum i wskutek tego skojarzenia nazwa naszej miejscowości przybrała postać Oliva.
"
